حمدالله مستوفى که بود؟
دومین اثر منثور حمدالله ”نزهةالقلوب“ او است در جغرافیا. تألیف این کتاب به سال ۷۴۰هـ پایان یافته و مشتمل بر یک مقدمه و سه مقاله و یک خاتمه است. مستوفى در بخشى از این کتاب بیشتر تحتتأثیر روش زکریاى قزوینى در ”عجایبالمخلوقات“ او قرار دارد. نثر حمدالله چه در تاریخ گزیده و چه در نزهةالقلوب ساده و بىپیرایه و تنها موقوف به ذکر مطالبى است که در اختیار نویسنده بوده و قدرت او در انشاء از مقدمههائى که بر دو کتاب خود نوشته دریافته مىشود.
اثر معروف دیگر حمدالله که به نظم است ”ظفرنامه“ نام دارد و به بحر متقارب ساخته شده و به سال ۷۳۵ نظم آن به پایان رسیده است. نظم این کتاب ظاهراً پانزده سال به طول انجامیده است و به سه قسمت یا کتاب منقسم شده است: کتاب نخستین در تاریخ عرب کتاب دوم در تاریخ عجم و کتاب سوم در تاریخ مغول است.
نگاهی به آرامگاه حمدا... مستوفی در قزوین
بنای آرامگاه «حمدالله مستوفی» برجی آجری متعلق به قرن هشتم هجری است که پلان برج بصورت مربع توسط چهار فیل پوش، هشت ضلعی شده و با گنبد مخروطی پوشیده شده است.سردر آرامگاه با جمله «لااله الاالله الملک الحق المبین» و «محمد رسول الله الصادق البار الامین» تزیین شده، داخل بنا دارای کاشی فیروزه ای ساده و در زیر پایه های گنبد دورتا دور کتیبه ای است که سوره مبارکه «هل اتی» به خط نسخ گچبری شده است.محوطه آرامگاه ۲۸۰مترمربع می باشد که ۴۰مترمربع زیربنا دارد، نمای بنا آجری و مطابق سبک ایلخانی بندهای مهری دارد، گنبد مخروطی نیز آجری بوده که در دوره های بعد کاشی کاری شده است.
زیرسازی گنبد با کتیبه ای از کاشی لاجوردی است که به خط نستعلیق چگونگی زندگانی حمدالله مستوفی، نیاکان و تالیفات وی به اختصار بیان شده است.این آرامگاه در محله پنبه ریسه و در شرق میدانگاه میان امامزاده علی و آمنه خاتون شهر قزوین واقع شده است که به آن «گنبد دراز» نیز می گفتند.در قرن چهاردهم شمسی عده ای از مردم محله، دیواری دور محوطه بقعه که به صورت ویرانه ای درآمده بود، کشیدند و تعمیر مختصری در بقعه انجام دادند، سپس در سال ۱۳۱۹شمسی وزارت فرهنگ با کمک وزارت کشور این بقعه را اساسی مرمت کردند.در ورودی محوطه در سمت جنوب باختری است و آرامگاه در میان محوطه قرار دارد و شکل آن از کف حیاط به بالا مربع و قسمت بالاتر مثمن و بقیه تا زیر گیلویی گرد، گنبد آن مخروطی شکل و همه بنا از آجر است که فاصله های آن را بندکشی کرده اند.گنبد این بقعه از بناهای مجلل و زیبای عهد مغول است که در آرامگاه چوبی قرار گرفته و در طرف باختری محوطه واقع شده است، در قسمت بالای یک لنگه از دو لنگه در نیز جمله «لااله الا الله الملک الحق المبین» و در لنگه دیگر جمله «محمد رسول الله الصادق البار المبین» کنده کاری شده و قسمت پایین آنها نیز به صورت گل درهم و منبت کاری است.نمای خارجی گنبد سابق از آجر بود امابعد آن را با کاشی سبزساده پوشاندند و مقرنس سازی دور تا دور دایره پایین گنبد تعمیر شده است.درگوشه شمالی بقعه نیز دو اطاق و دو زیر زمین برای نگهبانان آرامگاه با حوض و آب آنبار احداث شده است.از یک جفت در منبت کاری آرامگاه، یک لنگه آن از میان رفته و لنگه دیگر هم به موزه ایران باستان انتقال داده شده است و به جای آن در تازه ای در بقعه کار گذاشته اند.